Çocukluktan Yetişkinliğe - Beş Temel Duygusal İhtiyacımız

“Neden bu kadar küçük bir eleştiri beni bu kadar sarsıyor?” ya da,

“Neden sevgilimden mesajıma yanıt alamadığımda içimde bir boşluk hissetmeye başlıyorum?” diye sorduğunuz, veya yaşadığınız duygusal zorluklarla ilgili bunlara benzer başka şeyler düşündüğünüz oluyor mu?

Bu türden, bizi tekrar tekrar aynı zorlu duygulara götüren örüntülerin — şemaların — kökeninde, çocuklukta karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçlar yatıyor.

Hayatın erken dönemlerinde sevgi, istikrar ya da anlayış gibi önemli bir şey eksik kaldıysa; ya da zarar görüp mağdur edildiysek, uyum bozucu şemalar geliştirebiliyoruz.

Bu şemalar tek bir olaydan değil, yıllara yayılan tekrarlardan doğuyor — ve bir kez yerleştikten sonra, kendini korumaya ve sürdürmeye meyilli oluyorlar.

1. Güvenli bağlanma

Bir çocuğun en temel ihtiyacı, güvenilecek birinin var olduğunu bilmek. Bakım veren tutarlı, ulaşılabilir ve şefkatliyse, çocuk korktuğunda sığınacak bir liman bulur. Bu karşılanmadığında — ihmal, istikrarsızlık ya da soğuklukla büyüdüğünde — çocuk, kimsenin yanında olmayacağını erken yaşta öğrenir.

Bu ihtiyacımız karşılanmışsa yetişkinlikte, yakınlık kurmaktan korkmayız, terk edilme kaygısı taşımadan güvenebiliriz... Karşılanmamışsa, ilişkilerde ya yapışkan ya da mesafeli oluruz, bu yolla kendimizi korumaya çalışan bir yanımız ortaya çıkabilir.

2. Özerklik, yetkinlik ve kimlik duygusu

Çocuğun yaşına uygun bağımsız denemeler yapmasına izin verildiğinde, başarıları desteklendiğinde, “kendi başıma yapabilirim” inancı kök salar. Ama çocuk aşırı korunur ya da sürekli yetersiz bulunursa, bu duygu yerine “tek başıma başaramam” düşüncesi yerleşir.

Yetişkinlikte sağlıklı özerklik, kendimize güven, kararlarımızı tek başımıza da verebilmek ve kim olduğumuzu bilmek demektir. Bu ihtiyaç karşılanmamış ise yetişkinler olarak bağımlılık ya da başarısızlık şemalarımız devreye girer — kendi ayaklarımız üzerinde duramayacağımızı hissederiz.

3. Gerçekçi sınırlar ve öz-kontrol

Tutarlı ve makul kurallarla büyüyen çocuk, sorumluluk almayı ve isteklerini erteleyebilmeyi öğrenir. Ancak ortam ya aşırı sınırsızsa ya da aşırı sertse, bu denge kurulamaz.

Bu ihtiyacımız karşılanmışsa yetişkinlikte, başkalarının haklarına saygı göstermeyi biliriz ve sorumluluk üstlenebiliriz. Karşılanmamışsa, ya “kurallar bana uymaz” düşüncemiz ya da öz-kontrolümüzde zorlanmalarımız ortaya çıkar.

4. İhtiyaç ve duyguları özgürce ifade edebilme

Duyguları önemsenen, olduğu gibi kabul gören çocuk, kendini ifade etmekten çekinmez. Duyguları bastırılan, göz ardı edilen ya da eleştirilen çocuksa, zamanla kendi ihtiyaçlarını susturmayı öğrenir.

Bu ihtiyacımız karşılanmışsa, yetişkinlikte kendimizi suçluluk duymadan ifade edebiliriz. Karşılanmamışsa, boyun eğme ya da kendini feda etme şemalarımız kendini gösterir — kendi ihtiyaçlarımızı bastırmak, bir refleks hâline gelir.

5. Spontanlık ve oyun

Eğlenmesine, hata yapmasına, rahatça oynamasına izin verilen çocuk, hayatı sadece bir performans alanı olarak görmez. Her şeyin mükemmellik ya da “ciddi olmak” üzerinden değerlendirildiği bir ortamda büyüyen çocuksa, bu hafiflik alanını maalesef ki kaybedebilir.

Bu ihtiyacımızın karşılandığı durumda, yetişkinler olarak kendimizi çok da fazla ciddiye almadan anı yaşayabiliriz. Karşılanmamış olduğu durumda ise yüksek standartlar ya da duyguları bastırma şemalarımız, oyun ve rahatlama alanımızı iyice daraltır.

Okurken kendi karşılanmamış ihtiyaçlarınızı görmüş olabilirsiniz — bu gayet doğal.

Hiçbirimiz bu ihtiyaçların hepsinin kusursuzca karşılandığı çocukluklar yaşamadık; önemli olan hangisinin, ne kadar ve nasıl eksik kaldığını fark edebilmek.

Şema yaklaşımının bize öğrettiği en umut verici şey de tam olarak bu: bu ihtiyaçlar çocuklukta karşılanmamış olsa bile, yetişkinlikte —doğru farkındalık ve doğru destekle— yeniden, sağlıklı bir şekilde karşılanabilir.

Kaynak: Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.