Kendimizi Koruma Biçimlerimiz

“Neden bazen bir anda çok sessizleşiyor, ya da çok sert bir tepki veriyor, ya da her şeyden elimi eteğimi çekip kendi içime kapanıyorum?”

Bu davranışlarımızın arkasında genellikle çocukluk döneminde şekillenen şemalarımızın tetiklenmesi ve bu tetiklenmeyle devreye giren başa çıkma modları var.

Başa çıkma modları, bir şemamız aktive olduğunda ortaya çıkan zorlayıcı duygularla yüzleşmemek için geliştirdiğimiz otomatik tepki biçimleridir. Burada altını çizmek istediğim bir nokta var: bu modlar bilinçli olarak seçtiğimiz stratejiler değil. Aksine, çoğunlukla farkında bile olmadan devreye giren, bir zamanlar bizi gerçekten koruyan ama şimdi ihtiyaçlarımızı karşılamamızın önüne geçen otomatik tepkilerdir.

Şema terapi literatüründe bu modlar üç ana başlık altında toplanır: teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi.

Teslim Olma: Uyumlu Teslimci Mod

Bu moddayken çatışmadan kaçınmak esas amaç haline gelir. Kendi ihtiyaç ve isteklerimizi bir kenara koyar, karşımızdakinin istediğini yapmayı tercih ederiz. “Hayır” demek neredeyse imkânsız gelir; çünkü o anki öncelik, ilişkiyi veya ortamı bozmamaktır.

Kaçınma: Kopuk Korungan ve Kopuk Avungan Modları

Kaçınma grubunda iki farklı görünüm var. Kopuk korungan modda kişi, acı veren duygulardan kaçmak için kendi hislerinden kopar; içine kapanır, dünyaya mesafe koyar, adeta hissizleşir.

Kopuk avungan modda ise bu kaçış daha aktiftir — aşırı yeme, alışveriş, dizi izleme, telefonla oyalanma gibi davranışlarla dikkat başka yöne çekilir.

Aşırı Telafi: Büyüklenmeci ve Saldırgan/Zorba Modları

Aşırı telafide ise kişi, tetiklenmesi ile başa çıkma yolu olarak kendini savaş halinde bulur. Büyüklenmeci modda, içindeki değersizlik ya da kusurluluk hissine karşı tam tersi bir tavır sergiler ve kendini üstün, ayrıcalıklı ve kurallardan muaf gibi gösterir. Saldırgan/zorba modda ise incinme veya kontrol kaybetme korkusuna karşı saldırıya geçilir; tehdit, baskı ya da öfkeyle karşıdaki kontrol altına alınmaya çalışılır.

Bu modların hiçbiri “yanlış” ya da “kötü” değil. Her biri bir zamanlar, muhtemelen çocukluğumuzda, gerçek bir işlev görmüş stratejiler. Ama bugün, yetişkin hayatımızda, bu otomatik tepkiler genellikle bizi ihtiyaçlarımızdan, sağlıklı ilişkilerden ve hayattan aldığımız doyumdan uzaklaştırıyor.

Şema terapinin sunduğu asıl fark burada başlıyor: bu modları tanımak, onları yargılamadan gözlemlemek ve zamanla daha sağlıklı bir yetişkin moduyla yönetmeyi öğrenmek. Bir dahaki yazıda bu modlarla nasıl çalışıldığına, yani terapötik süreçte neler değiştiğine değineceğim.

Kaynaklar: Jacob, G. & Arntz, A. (2016). Uygulamada Şema Terapi: Şema Mod Yaklaşımına Giriş Rehberi. Nobel Yayınları. / Jacob, G., van Genderen, H. & Seebauer, L. (2014). Mod Terapisi: Diğer Yollardan Gitmek. (Çev. N. Azizlerli). Psikonet Yayınları.